Երկու քայլ ետ, մեկ քայլ առաջ

(Սույ նհոդվածը հրապարակվել է Ինտերնյուս Հայաստանին պատկանող echannel.am սայթում 2007 թվականի մայիսի 20-ին )

Հետադարձ հայացք 2007 թվական

Այն, որ Հայաստանի միջազգային հեղինակությունը ընտրությունների կազմակերպման առումով մեկ քայլ առաջ անցավ, փաստ է: Նախորդ ընտրությունների համեմատ այս ընտրությունները որակապես նույնպես առաջընթաց կարելի է կոչել: Սակայն առջևում դեռևս կիլոմետրանոց վազքուղի կա:

Հայկական մշակույթում կատարելապաշտությունը գերիշխող դիրք է գրավում: Ցանկացած երևույթ, ինչքան ուզում է լավը լինի, արժանանում է քննադատության, քանի որ կատարյալ չէ: Արդյո՞ք հնարավոր է Հայաստանում իրականացնել լիարժեք ու կատարյալ ընտրություններ: Մինշանակորեն ոչ: Այնուամենայնիվ կարևոր է վերլուծել թերությունները, և դրանք դարձնել թիրախ: Ցավոք սրտի Հայաստանի «քաղաքական կառույցն» ավելի շուտ  կարելի է բնորոշել որպես կլեպտոկրատիա[1]: Այնուամենայնիվ, ընդհանուր այդ գնահատականի տակ թաքնված մանրամասների ուսումնասիրությունը կբացահայտի դրա իրագործման մեխանիզմները: Փորձենք գնահատել անցկացրած ընտրությունները ընտրական լիարժեքության որոշ չափանիշների լույսի ներքո:

 1. Մասնակցություն

 Նկարագրությունը

Թեկնածուների և ընտրողների ընտրության մասնակցությունը:

 Ախտորոշում

Հայաստանի քաղաքացիների արտասահմանում ապրող զանգվածին արգելվեց մասնակցել ընտրություններին:

Որոշ մեծամասնական թեկնածուներ, դատական կարգով կամ այլ մեխանիզմներով զրկվեցին ընտրության մասնակցելու իրավունքից: Պետք է նշել, որ 41 մեծամասնական ընտրատարածքներից 7-ում մեկ թեկնածու է եղել առաջադրված:

Ի լրումն նշենք, որ շատ երկրներում կիրառվող քվեարկող անձի մատի թանաքոտումը այդպես էլ չկիրառվեց, ինչը հնարավորություն է տալիս զրկել մեկ անձին մի քանի անգամ մասնակցվելու ընտրություններին:

Ողջունելի է ցուցակների ճշգրտմանն ուղղված ջանքերը:

 2. Նախապատվությունների ձևավորում ու արտահայտում

 Նկարագրությունը

Ընտրողին այնպիսի լիարժեք տեղեկատվության տրամադրում, որպեսզի նա ի վիճակի լինի սեփական դատողություններ անել և ցանկանա քվեարկել իր անկեղծ նախապատվությունների հիման վրա:

 Ախտորոշում

ա. արշավի լուսաբանումը մամուլով

Իրականացված մոնիտորինգները արդեն իսկ էական շեղում են բացահայտում` ցույց տալով, որ մամուլը նպատակային ազդել է ընտրողների նախապատվության վրա:

 բ. ֆինանսները

Արշավի ժամանակ ֆինանսական սահամանափակումները անկյունաքարային դեր են կատարում ժողովրդավարության և մարդկանց (խմբերի) հավասարության գործում: Եթե այս դրույթը չլինի, ցանկացած իշխանություն կվերածվի պլուտոկրատիայի[2]:

Այս ընտրություններում ամենից կասկածելին արշավի վրա ծախսված միջոցների հավաստիությունն է: Որքան էլ, որ ասվի, որ առկա են օրենսդրական բացեր և առկա է թերացում ֆինանսների վերահսկողության առումով, միևնույնն է, փաստը մնում է փաստ.  պաշտոնական հայտարարագրված միջոցներից դուրս վատնված միջոցները, լինեն դրանք բարեգործություն, ընտրակաշառք, թե այլ ծառայությունների ձեռքբերում, էականորեն ազդել են ընտրողների նախապատվության ձևավորման վրա:

 գ. ընտրակաշառք և այլ ճնշումների կիրառում

Այս տարրը չափազանց դժվար է բացահայտել, ինչպես և դժվար է բացահայտել կոռուպցիայի ցանկացած ձև. Բոլորը դրա մասին խոսում են, բոլորը դրա մասին գիտեն, սակայն փաստեր չկան: Պետք է նշել, որ այս ընտրություններում, այնուամենայնիվ, մի քանի փաստեր հնարավոր եղավ արձանագրել: Ընտրակաշառքը և ճնշումները պարունակում են կոռուպցիա երևույթին հարիր բոլոր տարրեը (դատական համակարգ, վախի մթնոլորտ, օրենքի գերակայության բացակայություն, հասարակության ուղղահայաց հարաբերություններ, մշակույթ, վստահության ու իրավագիտակցության պակաս և այլն): Կարելի է մեկ եզրակացություն անել, մամուլում հնչած թանկ գներով եթե հաշվենք, Հայաստանի իշխանությունը իմա Հայաստանի Հանրապետությունը կարժենա ընդամենը 40 միլիոն ԱՄՆ դոլար` $100 գին x 400,000 ձայն: Համեմատենք, որ խոշոր հարկատու Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը երկու անգամ ավելի շատ է հարկեր մուծել 2006 թվականին:

 դ. քվեաթերթիկների գաղտնիություն

Թերևս այս ընտությունների հիմնական զարգացումն արձանագրվել է գաղտնիության ապահովման առումով: Նախկինում կիրառվող բջջային հեռախոսներով նկարումը, ակնհայտ բաց քվեարկությունը, կամ նման այլ տեխնոլոգիաներ զանգվածաբար չեն կիրառվել:

 3. Վեճերի բողոքարկումը

Այն լիարժեք կարելի է համարել, եթե առկա է գործող դատական համակարգ, ողջամիտ պատժամիջոցներ և դրանց կիրառման հնարավորություն:

 Ախտորոշում

Որոշ անկյունաքարային դրվագներ այդպես էլ ընթացք չստացան, մասնավորապես, այն բողոքները, որ մի քանի կուսակցությունների պետք էր զրկվել գրանցման իրավունքից, քանի որ խախտել են քարոզարշավի ժամկետները և կանոնները: Ընդհանապես այս դաշտը ոչ միայն կանոնակարգված չէ, այլև պետական ինստիտուտները անզոր են դիմակայել այդ խախտումներին: Պարզապես պատկերացրեք հետևանքները, եթե ԿԸՀ-ը կամ ինչ-որ դատավոր հանկարծ կատարեր վերոնշյալ պահանջը:

Վերջաբանի փոխարեն. ընտություններից անդին

Կրկին հաղթեց օլիգարխիայի հետ դաշինք կազմած բյուրոկրատական ուժը: Ընտրություններում հաղթանակած ոչ օլիգարխաբյուրոկրատական քաղաքական ուժերը հինմականում կրելու են դեկորատիվ բնույթ և ի զորու չեն լինելու դիմակայել ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՆ:

Պարտված կուսակցությունները դասեր կքաղեն և առավել խելամիտ ու զորեղ քայլերի կգնան: Սակայն, մինչ նախագահական ընտրությունների ժամկետի սղությունը և խառնակիչների առկայությունը խաթարելու է ուժերի կոնսոլիդացիային:

Հեղինակ՝ Աշոտ Խուրշուդյան

 


[1] Կլեպտոկրատիա – Պետություն, որի իշխանության ներկայացուցիչները ընդլայնում են անձնական հարստությունը և պաշտոնյաների ու իշխող դասի քաղաքական ուժը  բնակչության հաշվին

[2] Պլուտոկրատիա – պատմականորեն, պետություն, որի քաղաքական իշխանությունը պատկանում է օլիգարխիային

No Tags

Future for “Eurochildren”

Ladies and Gentlemen,

Two weeks ago I got a tough question from my ten years old son. Watching the usual news intermezzo in the middle of his “Baby time” he asked me: “Why those kids shiver, Dad? Do we have heating in our classroom back to school?” The four past winters in the frosty classroom taught empathy the kid. But even forty years of my life in a controversial world failed to reasonably answer the kid. Should I explain him technical aspects of the gas transit? He simply won’t understand! Should I teach him what the real politics means? He is too young for the cynicism! Should I speak about misbehavior and sanctions, about sticks and carrots? I have still years and years to educate him and we have a life ahead to live together! Should I tell him that the power is not necessarily exercised for fairness but for the power? He thinks that the good is in truth, not in power, and we still have values to share. I could only promise to him that he will not get to a frosty classroom back to school after Christmas.

More »

Tags: , ,

Հարկային վարչարարությունը և իշխանության ձևավորումը

1760թթ. սրվեցին Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի անգլիացի գաղթականների հարաբերությունները, քանի որ Լոնդոնը փորձեց ուղղակի հարկեր հաստատել գաղութներում` իր եկամուտները բարձրացնելու նպատակով: Գաղթականներն, իրենց հերթին, պնդում էին, որ բրիտանական խորհրդարանը չի կարող իրենց հարկել, քանի որ, ըստ գործող օրենքների, բրիտանահպատակները կարող են հարկվել միայն իրենց կողմից ընտրված իշխանության կողմից: Գաղթականները խորհրդարանում չունեին իրենց կողմից ընտրված ներկայացուցիչներ:

Այս հակասությունը հանգեցրեց բախումների, որոնք վերաճեցին հեղափոխության և անկախության պատերազմի: Գաղթականների հիմնական կարգախոսն էր` “No taxation without representation“, որը կարելի է թարգմանել` “Ոչ` հարկահանությանը, եթե այն իրականցվում է մի իշխանության կողմից, որի ներկայացուցչական մարմնում մենք չկանք”:

Այդ կարգախոսը ցայսօր ինչպես ԱՄՆ, այդպես էլ այլ ժամանակակից ժողովրդավարական պետությունների հանրային կյանքի կազմակերպման կարևորագույն դրույթներից մեկն է:

Ամեն անգամ, երբ միացնում եմ հեռուստացույցը և տեսնում, թե ինչպես մեր իշխանավորները ելույթներ են ունենում հարկային վարչարարության վերաբերյալ, այդ կարգախոսն է մտքիս գալիս:

Tags: , ,

Կրթություն և միգրացիա. մարտահրավեր և հնարավություն

Գիտելիքների հարստացման տենչով պայմանավորված բնակավայրի փոփոխությունը միգրացիա ծնող պատճառների խճապատկերում քիչ ուսումնասիրվածներից է: Ինչպես միգրացիայի ցանկացած տարատեսակի, այնպես էլ կրթության նպատակով կատարվող տեղափոխությունների ոլորտի ուսումնասիրությունները պետք է սկսել հետևյալ հարցերի պարզաբանումից՝ քո երկիրը միգրացիոն հոսքի տեսանկյունից հանդիսանում է հանգրվանի՞, թե՞ ելման նշանակետ, թե՞ մեկը և մյուսը միաժամանակ. Ինչպիսի՞ն է վիճակագրությունը, ի՞նչ խնդիրներ կան և ի՞նչ նպատակներ պետք է հետապնդել: More »

Tags: ,

Մեկշաբաթյա “օրինական միգրացիա” անօրինականն ուսումնասիրելու համար – III. որպես ամփոփում

bielefeld

Ի՞նչ պատճառներ են հայերը ներկայացնում Գերմանիայում ապաստան հայցելու համար: Չորս` ազգությամբ հայեր են Ադրբեջանից, ընդդիմության հալածվող ներկայացուցիչ են, իրենց երկրում ինչ-որ մեկն իրենցից անօրինական գումար է փորձում կորզել և իրենք անպաշտպան են, վերջապես` հիվանդ են հիվանդությամբ, որն անբուժելի է Հայաստանում: Հայցերի վիճակագրությունը վերջին մի քանի տարում երկրի ողջ տարածքում.

2005թ. – 678 դիմում
2006թ. – 426 դիմում
2007թ. – 341 դիմում
2008թ. առաջին եռամսյակ – 62, ըստ կանխատեսումների` տարվա մեջ կլինեն 250 դիմումներ:

Հայերի կողմից ներկայացված քանի՞ հայց է բավարարվել.
2005թ. – 3
2006թ. – 0
2007թ. – 2
2008թ. առաջին եռամսյակ – 0

More »

Tag:

Մեկշաբաթյա “օրինական միգրացիա” անօրինականն ուսումնասիրելու համար – II. նախաճաշ բանտում

“Բանտ” կոչվածը սոճիների անտառում թաքնված կառույց էր, որը ճանապարհին պատահած ֆերմաներից տարբերվում էր բետոնի և փշալարերի առատությամբ: Այն երկու մասից էր կազմված. մի մասը սովորական բանտ էր, որտեղ իրենց պատիժն էին կրում հիմնականում այն օրինազանցները, ովքեր չեն կարողացել մուծել հանցանքի համար որպես պատիժ նախատեսված տուգանքը և փոխարենը ստիպված էին երեք ամիս անցկացնել այս բանտում, իսկ երկրորդ մասը նախատեսված էր երկրից արտաքսվելու ենթակա կալանավորների համար: Մեզ բնականաբար հետաքրքրում էր երկրորդը: Երկար երկհարկանի մասնաշենքում ախտահանման նյութերի նույն հոտն էր, բայց չգիտեմ ինչու այստեղ մենք ավելի հաճախ էին ժպտում, քան նախնական ընդունելության կենտրոնում: Պատճառը միգուցե մեր բա՜ա՜ա՜աարձրահասակ, ժպտադեմ բանտապահն ու նրա ամրակազմ գործընկերն էին, ով պատասխանատու էր հենց արտաքսման համար: Նրանք մեզ պատմում էին, որ բանտախցերը երկու տեսակ են այստեղ` առաջինը նախատեսված մեկ հոգու համար և երկրորդը` մի քանի հոգու համար: Բնականաբար, հաշվի էին առնվում կալանավորների ցանկությունները` եթե նախընտրում է առանձին լինել, տեղավորում են մեկտեղանոց խցերում: Բոլոր խցերում հեռուստացույց կար:

More »

Tag:

Մեկշաբաթյա “օրինական միգրացիա” անօրինականն ուսումնասիրելու համար – I

wall
Մյունխենի օդանավակայան, արտաքսման ենթակա մարդկանց համար նախատեսված սպասասենյակ

Ամեն ինչն է թառամում, կարևորը, որ “ծաղկի պես”… Մարդը հրաշալի ծաղիկներ է ստեղծել, սակայն ոչինչ երբեք ավելի գեղեցիկ ու ներդաշնակ չի եղել, ինչպես բնության կողմից իրեն պարգևված հողում բնականոն ծիլ տվող, բողբոջող, փթթող ու թառամող ծաղիկը: Ծաղիկն այլ հողում աճեցնելու մարդկային փորձերը կարող են պսակվել զգլխիչ հաջողություններով կամ հուսահատեցնող պարտություններով:

More »

Tag:

Կրթական համակարգն աղետի եզրին

< ?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> < !DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> Փակ շղթա

Վերջին 15 տարիների ընթացքում մենք ոչ միայն չենք իրականացրել որևէ լուրջ բարեփոխում կրթության ոլորտում (տասնամյա կրթությունից անցումը տասներկուամյա կրթական համակարգին, Բոլոնիայի սկզբունքների ֆորմալ ներմուծումը, միասնական քննության ներմուծումը դժվար թե հնարավոր լինի համարել իրական բարեփոխում` նպատակաուղղված ոչ թե ձևի, այլ բովանդակության փոփոխությանը), այլ նաև ֆորմալ ինստիտուցիոնալ համակարգի չկայացած լինելու պատճառով ստեղծվել է փոխհարաբերությունների այնպիսի համակարգ, որի պարագայում հնարավոր չէ իրականացնել անհրաժեշտ վերափոխումները: Ըստ էության, այս կենսական ոլորտում մենք հայտնվեցինք այնպիսի «ինստիտուցիոնալ ծուղակում» (ինչը բազմիցս արդեն քննարկվել է), որտեղ չկա այն ուժը, որը հետաքրքրված կլինի բարեփոխումների իրականացմամբ և որն ի զօրու կլինի նախաձեռնել անհրաժեշտ բարեփոխումները: Կրթական համակարգի ակնհայտ դեգրադացիան, ընդհանուր առմամբ, չի անհանգստացնում ոչ կրթական ծառայություններ տրամադրողներին (ուսուցիչներ, դասախոսներ, պրոֆեսորներ, դոցենտներ, դպրոցի տնօրեններ և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ռեկտորներ և այլոք), ոչ այդ կրթությունը ստացողներին և դրա «հասցեատերերին» (ուսանողներ, ասպիրանտներ, աշակերտների ծնողներ և այլոք), ոչ էլ տվյալ ոլորտը «ղեկավարողներին» (պաշտոնյաներ, մասնագետներ և այլոք): Բոլորը ստանում են այն, ինչ նրանց անհրաժեշտ է գործող «խաղի կանոնների» շրջանակներում. ոմանք` ատեստատներ, դիպլոմներ (որոնք ոչ մի բանի մասին չեն վկայում), մյուսները` պաշտոնապես սահմանված աշխատավարձ (ինչը շատ ավելի մոտ է սոցիալական նպաստ լինելուն) և լրացուցիչ «եկամուտների» հնարավորություն, ինչպես նաև անշարժ գույքի տնօրինման հնարավորություն (վարձակալություն, վերանորոգում) և այլն, մնացածը` ֆորմալ ինստիտուտների ընտրանքային կիրառումից ստացվող եկամուտների ձեռքբերման, որոշումների կայացման իրավունքի և պետբյուջեի միջոցների բաշխման հնարավորություն և այլն: More »

Tags: ,

Մտորումներ նախագահների հանդիպումից առաջ

< ?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> < !DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> «Առանց ժողովրդի պահանջի և համաժողովրդական աջակցության դատապարտված է բարեփոխումների ցանկացած ծրագիր»: Այս միտքը տարիներ շարունակ հնչել և հնչում է ամենաբարձր ամբիոններից և ամրագրվում պետական տարբեր ծրագրերում:

Այսօր, երբ մեզանում առկա կոնֆլիկտները բանակցային տասնյակ փաթեթների տեսք են ստացել, երբ տարածաշրջանի զարգացման նորանոր ուղիներ էր որդեգրվում, երբ Եվրոպական նոր հարևանության ծրագրի շրջանակներում ուրվագծվում է տարածաշրջանի ապագայի ուղին, երբ ամենատարբեր համաժողովներում պաշտոնյաներն ու փորձագետները բազմազան մոդելներ են քննարկում, իրականում այնքան էլ պարզ չէ. ո՞վ է այս ամենի պահանջատերը:

«Նախագահը գնաց բանակցելու` չիմացանք ինչ է ասվել: Ու՞մ և ի՞նչ բողոքենք. ոչինչ չգիտենք: Տեղեկատվության պակաս կա»: «Իշխանավորները ժողովրդից շատ հեռու են, մեզ ոչ ոք չի հարցնում` ինչ անել»: «Վստահ չեմ, որ այսօրվա մեր հավաքի ու մեր այս խմբի կողմից հայտնած կարծիքները, օրինակ, նախագահը կարդալու է ու հետո էլ հաշվի է առնելու բանակցային գործընթացում. հասարակության կարծիքը ե՞րբ են հաշվի առել որ…»: «Ժողովրդի մեջ քննարկումներ պետք է հաճախ կազմակերպել, բացատրական աշխատանք տանել բոլոր խավերում, որպեսզի մենք ինքներս պատրաստ լինենք որևէ փոխզիջումային տարբերակի»: «Պետք է պարբերաբար հասարակությանը ներկայացվի ճշմարտությունը բանակցային գործընթացի մասին, որ ժողովուրդն էլ կողմնորոշվի, վստահի ու սատար կանգնի»: «Ասում են գնում ենք Եվրոպա: Ի՞նչ է Եվրոպան: Հասարակությունը պետք է տեղեկանա Եվրոպայի մասին, այլապես այն մեզ մոտ ընկալվում է որպես այլանդակություների համախումբ»:

Սրանք ՀՀ շարքային քաղաքացիների մտահոգություններն են, որ արտահայտվել են Հայաստանի տարբեր մարզերում կազմակերպված հանրային քննարկումների ժամանակ, որոնց մասնակցել են ամենատարբեր մասնագիտությունների ու տարիքի հարյուրավոր հայաստանցիներ: Նրանք ամենասովորական հայ մարդիկ էին, ում կենցաղային հոգսերից, տնտեսական իրավիճակից, ամեն, ամեն ինչից վեր մտահոգում է իրենց երկրի ապագան, ղարաբաղյան գերխնդրի խաղաղ լուծումը տեսանելի ապագայում, և այդ մտահոգությունը ստիպում է խոսել, եթե ոչ լսված լինել, ապա առնվազն խոսելու հնարավորություն ունենալ: Համաձայնեք` շատ մարդկային մի պահանջմունք: More »

Tags: ,

Կովկասյան մեղվաբույնը

Հայաստանը նոր դերակատարություն է գտել Հարավային Կովկասում: Եթե 90-ականների վերջին – նոր հազարամյակի սկզբին շևարդնաձեյան Վրաստանի և հայրալիևյան Ադրբեջանի հետնապատկերին ժողովրդավարության կղզյակ էինք, ամեն կերպ փորձում էինք հավասարակշռել արևելքից ու արևմուտքից եկող տաք ու սառն ալիքները, կարողանում էինք պահպանել ծանր գնով ձեռք բերված անկախությունը, ապա ներկայում Հայաստանը հայտնվել է լիովին այլ կարգավիճակում: Սահակաշվիլիյան Վրաստանը և նույնիսկ արդի կիսաֆեոդալական Ադրբեջանը դիվանագիտորեն շատ ավելի ճկուն ու երիտասարդ են, ունեն լծակներ ստեղծելու ավելի վառ երևակայություն և տնտեսապես էլ անհամեմատ ավելի գրավիչ են, քան Հայաստանը:

Հոկտեմբերի 27-ը, պարտքերի դիմաց տրված ու շարունակաբար տրվող գույքը, 2003թ. կասկածելի ընտրությունները և դրանց հաջորդող իրադարձությունները, չհիմնավորված ու անառողջ տնտեսական իրարանցումը, Վրաստանի դերի և նավթային Ադրբեջանի կշռի բարձրացումը, տարածաշրջանին միակցվելու ուշացած փորձերը (Իրանի հետ գազատարի կառուցումը) Հայաստանը դրել են անչափ անցանկալի և անսովոր (բայց ոչ՝ անկանխատեսելի) կացության մեջ:

Աշխարհաքաղաքական զարգացումների վերաբերյալ բանավեճի բռնվելիս «տաք-տաք» քննարկումներում լսում ես ինքնարդարացնող դատողություններ. «Ի՞նչ անենք, բա մե՞նք ում ձեռքին նայենք: Ո՞վ կարող է երաշխավորել մեր անվտանգությունն այս տարածաշրջանում»: «Ի՞նչ է, Ղարաբաղը տանք, որ երկաթգիծը չկառուցե՞ն: Միևնույն է. տանք էլ կկառուցեն, չտանք էլ՝ կկառուցեն: Թուրքը հային նավթամուղ տվողը չէ՜»:

Այս պնդումների մեջ, անշուշտ, ճշմարտության հատիկ կա. դժվար է պատկերացնել մի իրադրություն, երբ Էրդողանը, Քոչարյանը (կամ նույնիսկ Տեր-Պետրոսյանը) և Ալիևը իրար ձեռք-ձեռքի տային և ժապավեններ կտրեին: Դա հնարավոր կլիներ միայն այն դեպքում, եթե Ադրբեջանը հրաժարվեր Արցախից, իսկ Թուրքիան էլ իր արևելյան տարածքներից: Կամ էլ, միգուցե, եթե Հայաստանն սփյուռքի հետ մեկտեղ մոռանար պատմական արդարությունը վերականգնելու երդումը և հազարավոր կամավորների ու նահատակների արյունը: Հազիվ թե…

Ուրեմն հավատա՞նք ճակատագրին, լինենք դիտորդ և մեր ապագան թողնենք այլո՞ց քմահաճությանը, թե հավատանք ինքներս մեզ, և հենց մենք որոշենք մեր ուղին: Բայց կարծես այստեղ է՞լ որոշումը կայացրել են մեր փոխարեն…

Իրողությունն այն է, որ մեր երկիրը հայտնվել է մի իրավիճակում, երբ մեր մասին հարևաններն ու մեծ տերությունները հիշում են միայն այն ժամանակ, երբ խոսակցության թեման տարածաշրջանի կայունության և կանխատեսելիության մասին է: Հայաստանն այս տարածաշրջանում դիտվում է ոչ թե որպես 3 միլիոն բնակչությամբ տնտեսական, ազգային ու մշակութային մի միավոր, այլ մեկուսացված պետություն, որն, Իրանից բացի, բոլոր հարևանների նկատմամբ ունի հողային պահանջներ կամ դրանց տիրանալու հեռահար մտադրություններ, և որի զինված ուժերն առայժմ ունակ են լուծելու ռազմական խնդիրներ:

Ապակայունացման զսպանակը պրկված է և կարող է գործի դրվել, այդպիսով վտանգի ենթարկելով բազմամիլիարդանոց ծրագրերն ու ներդրումները: Ավելին, մեր մեկուսացումը ֆինանսավորվում է ոչ թե ներքին ռեսուրսների, ժողովրդավարական և շուկայական արդյունավետ կառույցների (ասենք՝ ինչպես Իսրայելը), այլ բացառապես դրսից հոսող եկամուտների միջոցով: Իսկ Ռուսաստանին անվերապահորեն տրվելու խելակորույս մոլուցքը, արմատացած պետական կաշառակերությունն ու օրինական ընտրությունների կեղծանմանակումը մեր երկիրն է՛լ ավելի խոցելի են դարձնում, իսկ մեր ղեկավարներին՝ է՛լ ավելի կառավարելի:

Տարածաշրջանը ապակայունացնելու ունակությամբ օժտված երկրի այս կարգավիճակը ինքներս ենք մեզ պարտադրել: Թե՛ սեփական և թե՛ մեծ եղբոր շահերը պաշտպանելու հրամայականի ներքո մեր տնտեսա-քաղաքական կարևորությունը մեր կողմից վտանգ ներկայացնելու մեջ է պարփակվել: Արդյունքում, ունենք այն, ինչ ունենք:

Ժողովրդավարության մեր «կղզյակում» մարդիկ ապրում են կարծեցյալ աճող տնտեսության ու դրամային հոսքերի գինարբուքի գրկում, ուր օրենքը բոլորի համար չէ, որ հավասար է և ունի գերազանցապես պատժիչ գործառույթ: Այդ կղզյակում հասարակ մարդու կյանքն արժեք չունի, իսկ հաշվի են նստում ոչ թե օրինապաշտի, կրթվածի ու մտածողի, այլ հարկերից խուսափող մականունավորի, խաղամոլի ու օրենքից վեր գտնվողի հետ:

Իսկ ժամանակը մեր օգտին չի, որ աշխատում է: Եվ, կարծես, շատ հեռու չէ այն օրը, երբ կովկասյան մեղվաբունը խառնակող «փայտի» մեր արդի դերն էլ կարող ենք կորցնել:

Այդ դեպքում ովքե՞ր են լինելու մեր վաղվա տերերը, և ու՞ր են քշելու մեզ նոր քամիները: Ո՞վ է տալու ա՛յս հարցերի պատասխանը: Մե՞նք, թե ուրիշները…

Արշիլ Սարոյան | arshil_saroyan at yahoo dot com
տպագրվել է www.asbarez.com կայքում
ASBAREZ, 3/23/2007

Tags: ,

Ու՞մ է ձեռնտու ժողովրդավարությունը

«Մեր երկիրը գնում է հերթական կեղծ ընտրություններին»,- այսօր Հայաստանում ձեզ կպնդեն շատ շատերը: «Մենք կունենանք շատ ավելի նորմալ ընտրություններ, սակայն շատերը կսկսեն շահարկել դրանց օրինականությունը` մեծապես սեփական շահերից ելնելով»,- կսկեն տարհամոզել ուրիշները: Մի մեծ խումբ էլ կնշի, թե ընտրությունները վաղուց արդեն սկսվել են, մնում է միայն քվեարկության փուլը և դրանք արդեն իսկ անօրինական են` բազմաթիվ փաստերից ելնելով: Ինչպիսին էլ լինեն ընտրությունները, մի բան պարզ է. դրանք մեր երկրում և մեր նման երկրներում (օրինակ Ադրբեջանում) անընդհատ և անընդմեջ ուղեկցվում են «կեղծիքներ» տերմինի հետ: Կարծես երկվորյակներ:

Եկեք փոքրիկ վարժություն անենք. մտեք խնդրեմ www.google.com կամ համաշխարհային համացանցի` ձեզ հարմար ցանկացած որոնման կայք և գրեք «ընտրություն կեղծումներ` (election falsification)» համադրությունը: Որոնման արդյունքներում մի փոքր դիտական հետազոտություն արեք, թե ինչպիսի և ինչ երկրներից են հիմնական արդյունքներն առանձնանում: Հայաստանն ամենահաճախ ու ամենաառաջնային արդյունքներում հայտնվողների մեջ ընդգծված առաջատարներից է: Այդպիսին է նաև Ադրբեջանը: Փորձեք` կհամոզվեք:

Սա լոկ տեխնիկական զուգադիպություն չէ: Սա իրականություն է: Միջազգային շատ տեսակետներում և հաշվետվություններում Ադրբեջան և Հայաստան անվանումների տեղափոխությունից դրանց միտքը կմնա նույնը, իսկ թե հանկարծ տեսքստի ինչ-որ հատվածում բաց թողնես աշխարհագրական հստակեցման պահը, չես էլ կարող կողմնորոշվել, թե այդ երկու երկրներից որի՞ մասին է խոսվում հետագա նյութի մեջ: Փաստացիորեն երկու երկրներում էլ իրականացվում է քաղաքականություն, որը նույն այդ քաղաքականությունն իրականացնողների կողմից որակվում են իբրև «կայուն», «անվտանգ», «իրատեսական»: Այո՛, կայուն, անվտանգ, իրատեսական, որ տանում են դեպի … լճացում:

Ինչն է, որ դարձնում է այս երկու մրցակցող ու հակամարտող երկրներն այդքան նման: Քաղաքական մշակու՞յթը, բնակչության մենթալիտե՞տը, իսկ միգուցե չլուծված հակամարտությու՞նը: Գուցե այս երեքը միասի՞ն վերցրած, ինչպես նաև այս երկրների փոքրումեծ իշխանավորների` օրենքից վեր բարձրանալու և սեփական ժողովուրդն ու տեսակն արհամարհելու դառն իրականությու՞նը: Մի բան սակայն անհերքելի է. Ղարաբաղյան հակամարտության ներկա փուլը թե՛ Ադրբեջանում և թե՛ Հայաստանում գրեթե նույնական ազդեցություն ունի քաղաքական կոնյունկտուրայի վրա: Ավելին, այս երկու երկրներում իշխանության եկած ուժերը «պարտական» են հենց այս հիմնախնդրին: Եթե Ղարաբաղի հարցն առժամանակ սառեցված լիներ, ապա դա մեծ խթան կհանդիսանար Հայաստանում և Ադրբեջանում քաղաքական փոփոխությունների համար: Փորձը ցույց է տվել, որ ո՛չ ընտրությունների կեղծումը, ո՛չ ռեժիմների ավելի ու ավելի կարծրացող գործելաոճը և ո՛չ էլ այլ հասարակական-քաղաքական երևույթներ ո՛չ Ադրբեջանում և ո՛չ էլ Հայաստանում չեն կարող փողոց հանել հասարակության լայն զանգվածների: Միակ խնդիրը, որն իրապես ունակ է երկու երկրներում ժողովրդական ալիք բարձրացնել այսօր, Ղարաբաղի հիմնահարցն է:

Սա է, թերևս, պատճառը, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի էլիտաներին ձեռնտու է Ղարաբաղի հարցի կիսասառած և կիսատաք վիճակը: Առավել ևս, երբ երկու կողմն էլ քաջ գիտակցում է, որ այս հակամարտությունը հանգուցալուծում չունի, իսկ որևէ զիջման գնալը կլինի այդ կողմի քաղաքական վախճանը, ինչի փորձն արդեն կա: Եվ քանի որ այս երկրներում իշխանություններն են (այլ ոչ թե օրենքը) տնտեսական և ֆինանսական վերնախավերի պաշտպանը, տերն ու տիրակալը, ապա ստացվում է, որ հասարակ ժողովրդից բացի ոչ մեկին ձեռնտու չէ հակամարտության կարգավորումը:

Ուստի և օգտվելով կիսաավտորիտար (այլ ոչ թե կիսաժողովրդավար) ռեժիմից, ճնշելով խոսքի ազատությունն ու գործի դնելով հսկայական ֆինանսական լծակները, մեր երկրների իշխանությունները փորձում են ամեն կերպ վերարտադրվել: Այս ամենը նրանց հաջողվում է, քանզի հաջողվում է տարրալուծել ընդիմությունը, որը զուրկ է հստակ գաղափարախոսությունից և առավելապես ռեվանշիստական է:

Խաղի ներկա կանոնների պայմաններում անիրական է թվում խաղաղ ճանապարհով իշխանափոխությունը Հայաստանում, քանի դեռ չի կայացել իշխանություն փոխանցելու ինստիտուտը, չեն ստեղծվել ներկա վերնախավի ‎ունեցվածքային, իսկ որոշ դեպքերում` ‎ֆիզիկական անվտանգության երաշխիքներ: Այլընտրանքն իրենից ներկայացնում է ցանկացած ճնշումների բնական արձագանք, ինքնապաշտպանական բնազդ, որը կարող է տանել Հայաստանի անվտանգության խաթարմամբ և կործանարար կարող է լինել Հայաստանի համար: Հայաստանը շատ ցնցումների միջով է անցել, իսկ սեղմել աքցանները կնշանակի լինել հետագա ցնցումների երաշխավորը, հրահրել դժգոհությունների նոր ալիք: Սա, կարծես, ճշմարիտ է նաև Ադրբեջանի համար:

Վերոշարադրյալից ակնհայտ է հետևյալը. թե՛ Հայաստանում, թե՛ Ադրբեջանում ժողովրդավարությունը չի դիտվում որպես այն միջոցը, որն ունակ է ապահովելու իշխանությունների վերարտադրությունը և նրանց տնտեսական արբանյակների անվտանգությունը: Իսկ միջազգային հանրությունը և հենց մեր երկրի արտաքին գերատեսչությունը քաջ գիտակցում են, որ Ղարաբաղյան խնդրի խաղաղ կարգավորման հեռանկարի համար լավագույն լուծումն արագ ու անվերապահ ժողովրդավարացման մարտահրավերը ստանձնելն է:

Ուրեմն ստացվում է` մի կողմից ժողովրդավարությունը չի ապահովում իշխանության վերարտադրությունը, իսկ մյուս կողմից այն անհրաժեշտ է հակամարտությունը լուծելու համար: Կարծում եմ դժվար չէ կռահելը, թե որ ճանապարհն է ընտրվելու …

Արշիլ Սարոյան | arshil_saroyan at yahoo dot com
տպագրվել է www.asbarez.com կայքում
ASBAREZ, 3/16/2007

Tags: , ,

Նախանձելի, վտանգավոր հանգստություն

«Ե՞րբ է ավարտվել ղարաբաղյան պատերազմը» հարցով փորձեք շրջել Երևանի փողոցներում. պարզապես հարցրեք պատահական անցորդներին ու արձանագրեք պատասխանները: «94 թվականին», «չգիտեմ» և այլ տարբերակների բազմազանության մեջ, համոզված եմ, անընդհատ կհանդիպեք «պատերազմը դեռ չի ավարտվել» պատասխանին: «Պատերազմը դեռ չի ավարտվել» ձեզ կկրկնեն Կապանում ու Մեղրիում, «պատերազմը դեռ չի ավարտվել» կպնդեն Ստեփանակերտում ու Մարտակերտում: Այո, ղարաբաղյան պատերազմը դեռ չի ավարտվել, քանզի դեռ չի ավարտվել «պատերազմ-պատերազմ» անմարդկային խաղը, չի ավարտվել, քանզի դեռ շարունակվում է սպառազինման մրցավազքը, տնտեսական մրցակցության փոխարեն տնտեսական մրցությունն է ասպարեզում, որ ավել կամ պակաս հոխորտանքի համար է լոկ ծառայում: Սա այսօրվա իրողությունն է, որ շատերին է տեսանելի:

Մի բան է, սակայն, ընկալել իրականությունը, այլ բան, թե որքանով ենք մենք հասկանում այդ իրականության մարտահրավերներն ու հավուր պատշաճի արձագանքում դրանց: Իսկ իրականությունն այդ պատմում է, որ պատերազմող կողմերից մեկը խաղի «այլ հավասար պայմաններում» կանոնից (հեռու) անդին, բնությունից տրված առավելության շնորհիվ միլիարդավոր դոլարներ է կուտակում` ազատ դրամական միջոցներ, որ մեկ կենտրոնի որոշմամբ ակնթարթորեն ունակ են հասցեագրվել, պատվերների վերածվել, կերպափոխվել և մեծամեծ խնդիրներ լուծել:

Իրականությունն այդ պատմում է նաև, որ “Esprit de Corps” կանադական ռազմական ամսագիրը, սույն էպիկենտրոնից այդքան հեռու գտնվելով, «հանկարծահաս պոռթկումով» պիտի սկսի փութաջանորեն հոդվածներ տպագրել ադրբեջանական բանակի առաջանցիկ հզորացման, գրավյալ տարածքների ու բյուրավոր փախստականների սրտաճմլիկ պատմությունների մասին և յուրաքանչյուր հոդված անհրաժեշտաբար ավարտի այն մեջբերումով, որ եթե շուտափույթ հարցը չլուծվի, Ադրբեջանն ունի բոլոր իրավունքներն ուժի ճանապարհով լուծելու այն: (Օրինակ` http://www.espritdecorps.ca/azer conflict.htm):

Նմանօրինակ ազդակներ հասնում են մեզ պարբերաբար և ընդգրկում են զարմանալիորեն լայն աշխարհագրություն և բազմատեսակ կառույցներª հեղինակավոր համալսարաններ, գերհայտնի արևմտյան պարբերականներ, երբեմն էլ օտարերկրյա դիվանագետներ և նախկին պաշտոնյաներ: Իսկ յուրաքանչյուր այդօրինակ հրապարակմանն անմիջապես հաջորդում է ադրբեջանական ուսյալ երիտասարդների նախանձախնդիր ակտիվությունն ինտերնետային փոքր ու մեծ, լուրջ ու ընկերային բոլոր ցանցերում դրանք տարածելու գործը. հնարավոր առավելագույն հնչեղություն տալու հանձնարարականը, որպես կանոն, յուրաքանչյուր նման դեպքում կատարվում է հնարավորինս հետևողականորեն: Նպատակը` երրորդ կողմի «կարծիքը» երրորդ կողմին հասցնելը: Հաշված ժամերի ընթացքում արևտյան` նույնիսկ ամենակորած պարբերականները երիտասարդ ադրբեջանցիների ջանքերով կարող են հայտնի դառնալ արևտյան` ներկա և ապագա գործիչների շրջանում, եթե, իհարկե, «հավուր պատշաճի» են մոտեցել ղարաբաղյան հիմնախնդրի շուրջ իրողություններին: Կա՞ արդյոք ինքնագովազդի ավելի արդյունավետ միջոց: Հազիվ թե…

Սա նշանակում է, որ պետք չէ թերագնահատել դիմացինին, սա նշանակում է, որ Ադրբեջանում իշխանական լծակների շուրջ հայտնվել են մարդիկ, ովքեր հասկանում են Նոր պայմանների նրբությունները, հասկանում են, թե ներկա իրողություններում ինչ կարելի է անել փողով: Իսկ վեջին քսան-երեսուն տարիների համաշխարհային տնտեսական պատմությունը վկայում է, որ հատկապես ներկա աշխարհում փողով շատ ավելիին կարելի է հասնել, քան պատերազմելով: Ավելին, Ադրբեջանը նաև գիտակցում է, որ կարելի է փողով կրթել իր երիտասարդներին աշխարհի հեղինակավոր բուհերում, ստեղծել և ֆինանսավորել իր շահերը պաշտպանող կառույցներ տարբեր երկրների մայրաքաղաքներում: Ինչպես ընդունում են հայկական լոբբիստական կառույցներից շատերը, մեր թշնամիները արդեն հմտացել են դիվանագիտական հնարքների մեջ և կարող են առաջիկայում դիմադրություն ստեղծել նույնիսկ հայաշատ երկրներում:

Ինչ անենք մե՞նք: Եթե կորցրել ենք նախահարձակ լինելու պահը, ապա առնվազն վերցնենք նետած հերթական ձեռնոցը, պատրաստվենք հաջորդ ձեռնոցներին, և Հայոց բանակի հզորացման ջանքերին համահունչ, եթե ոչ առավել փութաջանորեն, զբաղվենք մեծ աշխարհի հետ հարաբերվելու մեր արտաքին գերատեսչության գործունեության մեքենայի հզորացմամբ, և սփյուռքի հետ նոր մարտահրավերներին դիմակայելով, քանզի հակառակորդի դիրքավորումներն այս ճակատում ինստիտուցիոնալացման բարձր աստիճան են թևակոխում:

Սակայն եթե մեր հակառակորդին հասու է այդ ամենը ընդերքի շնորհիվ, ինչո՞վ պետք է մենք հակադաձենք: Հայաստանը պետք է միավորվի և աշխատի որպես միասնական մարմին: Նավթամուղը պետք է հակակշռենք կարգապահությամբ և օրենքի գերակայությամբ, գազատարը՝ մարդկային մտքի և ոգու ազատությամբ, իսկ փակ սահմանները՝ սփյուռքով, մեր անցյալի հիշողություններով ու անսահման հավատքով:

Պարտավոր ենք, քանզի «Պատերազմը դեռ չի ավարտվել», որ ամեն քայլափոխի կհիշեցնեն մեզ Իջևանում, Գորիսում, Վանաձորում ու Հադրութում: Պարտավոր ենք, քանզի մեր երեխաները արժանի են ապրելու անկախ և ապահով երկրում: Եվ պարտական ենք քանի դեռ վառն է մեր հիշողության մեջ Կարսի ամրոցը, Վանի Ախթամարը և քանի դեռ մեր աչքերին է նայում և մեր պայքարին հետևում Արարատը:

Արշիլ Սարոյան | arshil_saroyan at yahoo dot com
տպագրվել է www.asbarez.com կայքում
ASBAREZ, 3/9/2007

Tags: ,